القاضي ابن البراج

مقدمه 29

شرح جمل العلم والعمل

2 - در مواردى كه در نسخ مزبور احتمال سقط و كمى ميرفت ، از دو كتاب ديگر مؤلف ( جواهر و المهذب ) تكميل مطلب شد و در پاورقى مقدار و جاى اصلى آن نشان داده شد . و براى اطمينان به صحت و تمامى مطلب ( نسبت به بعض موارد ) ، بكتاب نهايهء شيخ طوسي كه با شرح جمل قريب التأليف است و كتاب جمل العقود شيخ كه بگرده جمل العلم و العمل نوشته شده و شارح جمل العلم بدان نظر داشته ، مراجعه شد . تشخيص درست و نادرست در نسخه‌ها : در اينجا يادآورى نكاتى را لازم ميداند : نخست اينكه در متون علمى كه مراد بيان مطلب است و عبارات مختلفى مفيد يك معنى است بتذكار تمام نسخه بدلها نيازى نيست « 53 » . بلكه دانش‌پژوه را در كار خويش كه فكر استنباط مطلبى علمى است متوقف ميسازد . و بايد همان جملهء معروف را ( كه منطقى در بند بحث لفظ نيست ) در نظر داشت . ولى در يك متن ادبى يا تاريخى خصوصا درمورد مفردات كلمات و يا اعلام يا سنوات تاريخى ، ذكر نسخهء بدلها بسيار لازم و حتمى است . چه‌اينكه تحولات دستورى و لغوى زبان يك قوم و اختلاف نام اشخاص مورد بحث ، و موارد استعمال لغات و ديگر فوائد ، بستگى به همين متون و نسخه بدلهاى آن دارد . بنابراين همهء متون را نميتوان در يك رديف قرار داد . ديگر اينكه آوردن نسخه بدلهائى كه نادرستى آن مسلم است ، بيجاست .

--> ( 53 ) - متونى كه از لحاظ وجازت لفظ يا ديگر جهات ادبى نيز مورد عنايت بوده يا مشتمل بر الفاظ حديث است ازين قاعده مستثنى است با اينهمه جز در موارد غلطهاى فاحش ، تمام نسخه بدلها زيرنويس گرديد .